Jaron Harambam | Zin en onzin van complotdenken

Jaron Harambam

Jaron Harambam stelt in zijn interactieve lezing het onderwerp complottheorieën centraal. De afgelopen jaren is duidelijk geworden dat de Waarheid op losse schroeven is komen te staan. Wat eens als ‘officiële waarheid’ werd bestempeld, wordt steeds vaker bekritiseerd en aangevallen. Van Trump’s fake news tot lokale klimaatsceptici en anti-vaccinatiebewegingen; in het debat gaat het steeds vaker over de vraag wie nu eigenlijk de waarheid spreekt en… hoe we dat kunnen weten.

Post-truth zou je deze tijd kunnen noemen. Een tijd waarin objectieve feiten er niet langer toe doen en subjectieve gevoelens en ervaringen als waarheden gepresenteerd worden. Zijn we de waarheid voorbij? Jaron laat zien dat we eigenlijk vooral te maken hebben met een maatschappelijke strijd om de waarheid: wat is dat en wie mag dat bepalen? Van alle kanten worden de gevestigde instituten immers op hun autoriteit aangevallen, zijn de media verworden tot de propagandakanalen van de machthebbers en is de wetenschap een linkse kerk. Hoe is deze maatschappelijke onrust om de waarheid te verklaren? Welke mensen of groepen zijn hier nu mee bezig en hoe doen zij dat? Is het wantrouwen naar officiële waarheden een doorgeslagen irrationaliteit of juist een uitkomst van voortschrijdende modernisering? Zijn complotdenkers wel zo anders dan wetenschappers en andere waarheidsdragers? En hoe weten we eigenlijk op welke waarheden wij moeten vertrouwen?

Jaron laat zien dat de waarheid nooit zo simpel te vangen is, maar vooral heel interessant is om te onderzoeken. Op veel van de bovenstaande vragen geeft hij vanuit een sociologisch perspectief antwoord.


Over Jaron Harambam
Jaron Harambam (1983) is een interdisciplinaire socioloog die onderzoek doet naar disinformatie, conspiracy theorieën en algoritmes in (sociale)media. Hij is breed geïnteresseerd in sociologische verschijnselen op het snijvlak van wetenschap, technologie en populaire cultuur. Hij is in 2017 cum laude gepromoveerd aan de Erasmus Universiteit Rotterdam op een etnografisch proefschrift over complottheorieën, getiteld “The Truth Is Out There: Conspiracy Culture in an Age of Epistemic Instability”, wat in herziene versie binnenkort uitkomt bij Routledge. Hij heeft zich twee jaar off- en online ondergedompeld in de Nederlandse complotdenkerswereld om uit te vinden wie zich hierin begeven, wat zij precies denken en doen en hoe zij daar terecht zijn gekomen. Hij laat in dit proefschrift zien hoe, in tegenstelling tot het stereotype beeld van de complotdenker als paranoïde gek, er een bonte wereld schuilgaat van verschillende groepen mensen voor wie de Waarheid niet meer vanzelfsprekend is. Hij is de afgelopen jaren veelvuldig in de media geweest om de huidige populariteit van complottheorieën duiding te geven. Hiervoor wijst hij naar het maatschappelijke ongenoegen over en wantrouwen naar de instituties die de waarheid zouden moeten garanderen, zoals de media, wetenschap en politiek.

Op dit moment is Jaron werkzaam aan de KU Leuven en onderzoekt bij het Instituut voor Media Studies de rol van (sociale) media en de cultuur van complottheorieën. Hij publiceert over zijn onderzoek zowel in het Nederlands als in het Engels, en veelal in open-access tijdschriften, die dus voor iedereen te lezen zijn. Zijn eigen uur van de waarheid was de financiële crisis van 2008 toen eigenlijk niemand in de media en wetenschap beter kon uitleggen wat er nu aan de hand was dan de complottheorie bestempelde documentaire Zeitgeist.